Thoát vị gây hội chứng đuôi ngựa

Hội chứng đuôi ngựa (cauda equina syndrome) là tình trạng tổn thương nhiều rễ thần kinh vùng đuôi ngựa. Nguyên nhân có thể do chấn thương, máu tụ ngoài màng cứng sau chấn thương cột sống, do u, hẹp ống sống, có thể do biến chứng sau mổ đĩa đệm hoặc do thoát vị đĩa đệm gây nên (hình 6.5).

 

Hình 6.6: Giải phẫu đuôi ngựa

Triệu chứng lâm sàng: có hội chứng đuôi ngựa kinh điển, bao gồm 3 triệu chứng sau:

+ Rối loạn cơ thắt (sphinter disturbance): biểu hiện bí tiểu hoặc không kiểm soát được nước tiểu (đái rì).

+ Rối loạn cảm giác vùng yên xe “saddle anesthesia”: biểu hiện mất cảm giác xung quanh hậu môn, vùng mông (buttocks) và bộ phận sinh dục.

+ Rối loạn vận động: yếu hai chân đặc biệt là hai cẳng chân và hai bàn chân. Mức độ nặng có dấu hiệu bàn chân rũ (food drop). Nếu không được điều trị dẫn đến liệt nặng hai chân.

Chúng tôi gập 27M0 (67,5%) bệnh nhân với đầy đủ 3 triệu chứng kinh điển và 13 bệnh nhân có hai trong 3 triệu chứng nói trên (bảng 6.8).

Bảng 6.8: Triệu chứng đuôi ngựa do TVĐĐ

Triệu chứng Số BN (%)
Không kiểm soát được tiểu tiện: 33 (82,5)
Bí tiểu 18
Tiểu khó 13
Đái rì 2
RLCG tầng sinh môn 37 (92,5)
RL vận động 31 (77,5)
Bại yếu 2 chân 18
Bại yếu 1 chân 13
Đau thần kinh tọa 25 (62,5)
Đau buốt 2 chân 17
Đau buốt 1 chân 8
Liệt dương 4(10)
Giảm và mất phần xạ gót 33 (82,5)

Theo Shapiro s (1993) thì không kiểm soát được nước tiểu và phân là 93% và chỉ có 76% bệnh nhân biểu hiện đầy đủ 3 triệu chứng kinh điển nói trên.

Ngoài ra còn 3 triệu chứng không đặc trưng khác là:

+ Đau thần kinh tọa (sciatica) hai bên, đau và tê lan xuống hai bắp chân và hai bàn chân.

+ Mất phản xạ gót.

+ Rối loạn chức năng sinh dục (thường phát hiện muộn).

Trong số 40 trường hợp hội chứng đuôi ngựa thì gặp ở nam là 31 và nữ là 9; tuổi thấp nhất 25 và cao nhất 75.

  • Diễn biến lâm sàng: hội chứng đuôi ngựa do thoát vị đĩa đệm thắt lưng có thể diễn ra cấp tính (acute type) hoặc diễn ra từ từ (chronic type).

+ Loại cấp tính hay gặp sau chấn thương cột sống hoặc sau những cử động bất thường như khuân vác nặng sai tư thế. Đau cột sống xuất hiện đột ngột với hội chứng chèn ép rễ cấp tính và tiếp sau đó là những triệu chứng đuôi ngựa xuất hiện.

+ Loại mạn tính thường gặp ở người lớn tuổi, có triệu chứng trước đó như đau cột sống thắt lưng và đau thần kinh tọa nhiều năm, có triệu chứng đi tập tễnh cách hồi thần kinh (neurogenic claudication) và có rối loạn tiểu tiện như đái khó. Chúng tôi gặp 31/40 (77,5%) trường hợp có hội chứng đuôi ngựa diễn biến kiểu mạn tính.

  • Các thể lâm sàng: hội chứng đuôi ngựa được chia ra: thể điển hình và thể không điển hình.

+ Thể điển hình: 27/40 (67,5%) với đầy đủ 3 triệu chứng kinh điển nói trên.

+ Thể không điển hình: 13/40 (32,5%) với biểu hiện ít nhất hai trong số 3 triệu chứng kinh điển nói trên.

  • Chẩn đoán cận lâm sàng: chẩn đoán lâm sàng hội chứng đuôi ngựa không mấy khó khăn, nhưng chẩn đoán nguyên nhân gây nên hội chứng đuôi ngựa phải căn cứ vào cận lâm sàng bằng chụp tuỷ cản quang, chụp CLVT và đặc biệt là chụp CHT.

Chụp bao rễ cản quang thấy tác hoàn toàn cột thuốc, dịch não tủy (DNT) vàng nhạt và xét nghiệm DNT thấy albumm tăng nhẹ (bình (hường albumm trong DNT là 40mg%). Dễ chuẩn đoán nhầm là u tủy.

Chụp CHT cho biết  nguyên nhân gây hội chứng đuôi ngựa.

Điều trị: phẫu thuật là chỉ định tuyệt đối và tuyệt đại đa số các tác giả khuyên nên mổ cấp cứu càng sớm càng tốt kể từ khi triệu chứng đuôi ngựa xuất hiện.

Tuy nhiên rối loạn tiểu tiện (hay còn gọi là rối loạn chức năng hàng quang) thì phải mất thời gian khá lâu, có khi hàng năm mới có khả năng hồi phục.

Theo Nascone JW (1999) thì nhóm có hội chứng đuôi ngựa cấp tính, được tiến hành phẫu thuật 6-48 giờ và đối với nhóm mãn tính thời gian được phẫu thuật là 1-5 ngày sau khi xuất hiện triệu chứng đuôi ngựa. Tác giả thấy kết quả hồi phục tuyệt vùi (excellent) là 27/30 (90%).

Chức năng vận động có thể hồi phục rất nhanh nếu như được phẫu thuật sớm. Nếu phẫu thuật muộn, các rễ thần kinh bị chèn ép lâu ngày sẽ dẫn tới không có máu nuôi dưỡng, màng myelin và sợi trục thần kinh (axone) bị thoái hóa và tổn thương nặng nề, khả năng hồi phục là rất khó khăn.

Thời gian phẫu thuật cho bệnh nhân có hội chứng đuôi ngựa sớm nhất là 24 giờ và muộn nhất là sau một tuần.